Zacht, warm en soms met vleugels

Met de advent in zicht duiken we in het thema ‘engelen’ — een bijzondere Bijbelse verschijning. We spraken erover met nachtopvoedster en kunstschilderes Katrien Schillemans (42) en Teuny Tukker (73), voormalig leerkracht tekenen en al decennia actief met penseel en potlood. U kent hen misschien van Bijbels schilderen, de activiteit die zij begeleiden. Vanuit een creatief én cultureel oogpunt gingen ze op zoek naar de betekenis van engelen vandaag.

Martine Meijers

“Vind je niet dat ‘engel’ een mooi woord is?” vraagt Katrien. “En engelen zijn ook stevig ingebed in onze taal.” Inderdaad blijken er heel wat bekende uitdrukkingen te bestaan. Ook mensen die niets met geloof hebben, zeggen dat je ‘een engel bent’, dat iemand ‘engelengeduld’ heeft, of dat ze een ‘reddende engel’ kennen. Ze spreken over ‘de engelen hebben horen zingen’ (duizelen na een harde klap), constateren dat ‘de engelen hun bed uitschudden’ (als het sneeuwt), of verzuchten: ‘dat geeft je vleugels’.

Engelen als boodschappers

“Op school werd ik katholiek opgevoed,” vertelt Katrien. “En als ik ergens mee zat, had ik geleerd dat ik op God en Jezus mocht rekenen — maar ook op Maria en de engelen. Bij ons in de kerk nu wordt er nog wel over engelen gesproken, maar dan meer als boodschappers, niet als beschermers.”

Teuny vult aan: “Ik ben opgegroeid in het katholieke Nederlands-Limburg, maar mijn ouders waren protestants. De katholieken hadden engelen die je beschermden, bijvoorbeeld als je ging slapen: engelen bij je hoofd en aan je voeteneind. Maar dat leerde ik van een katholiek vriendinnetje, niet van mijn ouders.”

Later ging Teuny aan de slag met haar grote interesse voor kunstgeschiedenis, waardoor ze een breder perspectief kreeg. Vooral de engel Gabriël, in zijn rol als boodschapper, maakte diepe indruk op haar. “De verzen waarin God de engel Gabriël naar Maria stuurt en haar de boodschap brengt dat ze een kind zal krijgen dat ze Jezus moet noemen (Lucas 1:26-38), vind ik zó ongelofelijk mooi.”

Mooie vrouw

Katrien had als kind een heel ander beeld van engelen dan als volwassene. “Ik dacht vroeger dat een engel een mooie vrouw was — sereen, moederlijk en beschermend, en met vleugels. Ik wilde graag dat ze mij kwam bezoeken en me zou zeggen dat ik me geen zorgen hoefde te maken, dat alles goedkomt. En ook dat ik goeie punten zou halen,” voegt ze lachend toe.

“Later veranderde dat. Voor mij zijn engelen meer een soort mensen, met wie je een korte ontmoeting kunt hebben, maar een heel betekenisvolle — mensen die er zijn op het juiste moment. Dat is voor mij een menselijke engel.”

Teuny vult aan: “Goede mensen, bijvoorbeeld iemand die me, zonder dat ik het had gevraagd, hielp met mijn bagage op de trappen in het station, nog gedag zwaaide en dan weer weg was.” Katrien knikt. “Ik denk ineens ook aan het verhaal van Bileam en de ezel (Numeri 22:22-35),” gaat Teuny verder. “Bileam luisterde niet naar God, en ontmoette toen de engel der gerechtigheid. Dat vond ik indrukwekkend — die engel bracht hem tot inzicht.”

Lelietje-van-dalen

“Naar aanleiding van een schilderij van Jeroen Bosch heb ik een soortgelijke afbeelding van een engel gemaakt, maar ik heb die nog een lelietje-van-dalen in de handen gegeven — wat op het origineel niet zo is. Voor mij is dat een symbool, een kracht tegen negatieve andere krachten. Volgens mij is het de bedoeling van een engel dat die de schepping ondersteunt,” getuigt Teuny.

Gevallen engel

“Maar ik ben ook wel gefascineerd door het begrip ‘gevallen engel’,” vervolgt Katrien. Dat begrip komt als zodanig niet voor in onze Bijbel, maar het gaat om engelen die gezondigd hebben. “En die gevallen engel blijft een tot de verbeelding sprekende figuur — kijk maar eens hoe vaak die voorkomt in films en series.”

Ongrijpbaar

Kijkend naar de verschillende werken rond engelen die ze maakten, concluderen ze: beweeglijkheid is een belangrijk kenmerk. ‘Engel’ mag best een ongrijpbaar begrip blijven.

“Ik heb zelf nog nooit een engel gezien,” zegt Teuny. “Ik heb er alleen een beeld van, door plaatjes die ik gezien heb. Maar een engel is onstoffelijk.” Katrien beaamt: “Ik vind het moeilijk te zeggen wat een Bijbelse engel precies is.”

Beide vrouwen stellen zich de vraag of er een kleur is die volgens hen bij een engel past. “Neutraal, denk ik. Maar zeker licht, stralend,” begint Katrien. “Ja, zoiets,” vult Teuny aan, “of wit, of prisma.” Ze denkt even na en vervolgt: “En ook als je, bij wijze van spreken, blind bent, kun je er toch iets van gewaar worden. Een energie, of zo. Zacht.” 

Katrien knikt en vult aan: “Ja, zacht, en warm.”

​​Vervolgens geven ze beiden aan dat een engel je ook bij de arm kan pakken — zoals de engel van gerechtigheid. Die je terugduwt, als je op het punt staat de verkeerde weg in te slaan.

Een gevoel dat je overvalt

“Een belangrijk deel zijn de vleugels,” verklaart Katrien, “maar dat is natuurlijk iets wat ons is aangeleerd door allerlei afbeeldingen. Voor mij is het meer gevoelsmatig, intuïtief. Ik denk aan troost. Vrijheid. Onderweg zijn, ergens naartoe. Dat is wat ik erin zoek. Ik zie het vooral in mensen, maar het kan ook een gevoel zijn dat je overvalt. Een situatie, een groep, een belevenis, een gesprek. Engelen afbeelden blijft altijd maar ‘een stukje van’, want je kunt het geheel niet vangen in beeld.”

“Voor mij is een engel een onzijdige figuur, geen man of vrouw,” vindt Teuny. Ook zij probeert vanuit intuïtie te schilderen en tekenen. “Er zijn zoveel geheimen. Ik bedoel, als je in de tuin bent en je plant een zaadje, en er komt een hele boom uit — dan kijk ik daar vol ontzag naar en denk: hoe kán dat allemaal? Als je met verwondering naar de wereld kijkt, zou het niet vreemd zijn als er ook dingen zijn die we niet kunnen zien. Je kunt het gewoon niet bevatten.”